Zarys dziejów Żydów w Sejnach
    Pierwsze dowody istnienia skupiska żydowskiego w Sejnach datowane są na koniec XVII wieku. Z tego okresu pochodziły najstarsze inskrypcje na nie istniejących już nagrobkach cmentarza żydowskiego. W 1768 roku, Dominikanie zezwolili na zbudowanie bożnicy. Od tego czasu rozpoczyna się szybki proces zwiększania się ludności żydowskiej w mieście, która na początku XIX wieku stanowi ponad 50% mieszkańców i przez cały wiek waha się od 1.800 do 2.400 osób. Emigracja końca XIX i początku XX wieku powoduje znaczny spadek liczebności tej ludności. Według danych ostatniego przedwojennego spisu powszechnego z 1931 roku Sejny zamieszkiwało 819 Żydów, którzy stanowili 24% wszystkich mieszkańców miasta.
Trudnili się oni głównie handlem, płodami rolnymi i leśnymi oraz rzemiosłem. Po zbudowaniu Kanału Auqustowskiego wielu zatrudniło się jako robotnicy leśni przy transporcie i obróbce drewna, tą typową dla XIX i początku XX wieku strukturę zawodową ludności żydowskiej podważa fakt istnienia już od połowy XIX wiek niedaleko Sejn, w rejonie wsi Kalety wielu gospodarstw żydowskich. W 1854 roku istniało 49 takich gospodarstw zorganizowanych na gruntach państwowych, oddanych rolnikom w wieczystą dzierżawę. W 1865 roku liczba gospodarstw urosła do 196 z osiadłymi na nich 1.208 osobami. Ze względu na małą powierzchnię gruntów uprawnych zajmowano się głównie produkcją warzyw i pracą w dużych majątkach chrześcijańskich jako najemni robotnicy.
    Gmina Sejneńska miała wyjątkowe szczęście do przywódców religijnych i duchowych społeczeństwa żydowskiego. Prawie wszyscy kolejni rabini dziewiętnastowiecznych Sejn byli wybitnymi uczonymi religijnymi, poczynając od rabina Jehudy Barucha zmarłego w 1846 roku, a kończąc na rabinie Mojżeszu Becalelu Lurii - inspiratorze budowy w 1885 roku, istniejącej do dzisiaj synagogi. Niewątpliwie najwybitniejszym z nich był rabin Mojżesz Icchak Awigdor, który objął swój urząd w 1846 roku. Ten znany organizator i filozof religijny wkrótce po przybyciu do Sejn otworzył Jesibę (wyższą uczelnię talmudyczną) o ludowo - rewolucyjnym charakterze, cieszyła się ona ogromną sławą wśród maskilów (zwolenników oświecenia ludności żydowskiej) ściągając wielu uczniów z odległych terenów Rosji i Polski. Dzięki niej Sejny (wprawdzie na krótko) stały się centrum haskali (oświecenia) dla całej Litwy. Tu odbywały się konferencje najwybitniejszych rabinów litewskich. Wkrótce rząd carski w obawie przed rozprzestrzenianiem się nauk Awigdora na tereny polskie i w głąb Rosji zamknął Jesibę w Sejnach, a Awigdora skazał na banicję. Nie tylko Jesiba Awigdora uchodziła w tym okresie za chlubę szkolnictwa żydowskiego, także w połowie XIX wieku działało w Sejnach hebrajskie gimnazjum założone przez pisarza Tuwie Pinkasa Szapiro. Była to jedna z pierwszych szkół żydowskich o świeckim charakterze, gdzie obok religii uczono także geografii, matematyki, rosyjskiego i innych przedmiotów nie spotykanych ówcześnie w programach szkół żydowskich. Spośród absolwentów tego gimnazjum rekrutowali się później ludzie o najświatlejszych umysłach wśród Żydów litewskich. Sejny były miejscem urodzenia wielu wybitnych osobistości - naukowców, wynalazców, polityków, którzy wzbogacali nie tylko kulturę żydowską, ale także kulturę krajów, do których emigrowali, m.in.: USA, Francji, Anglii, Izraela. Niewątpliwie najwybitniejszym przedstawicielem społeczności żydowskiej Sejn był urodzony w 1862 roku we wsi Boksze Moris Rozenfeid, poeta, prekursor poezji w języku jidisz, twórca pieśni i wierszy rewolucyjnych. W 1871 roku przeniósł się wraz z rodzicami do Warszawy, by w 1875 roku powrócić do Suwałk gdzie się ożenił i z niewielkimi przerwami (pobyt w USA i Anglii) mieszkał do 1886 roku. kiedy to wyemigrował na stałe do USA. Tam debiutował tomikiem wierszy "Di gloke". wydając następnie kolejne tomiki i wybory tłumaczone także na język angielski, francuski i niemiecki. Jego wiersz "Mój chłopczyk" stał się jedną z najpopularniejszych pieśni proletariatu angielskiego, niemieckiego i żydowskiego. Rozenfeld zmarł w USA w 1923 roku.

  W okresie okupacji hitlerowskiej niewielka część Żydów sejneńskich uratowała się na terenie ZSRR. pozostali zginęli w obozie koncentracyjnym Majdanek, nieliczni byli w partyzantce radzieckiej i po wojnie opuścili Polskę. W ten sposób nastąpił kres prawie 300-letniego skupiska żydowskiego w Sejnach.

Tekst: Józef Adelson

Fot. J. Lupo